altکلبجرين لئو (لؤک) کندينده دونيايا گؤز آچميش آشيق بستي آذربايجان اوزان-آشيق صنعتي نين قودرتلي قادين نوماينده لريندن بيريدير. مشهور آغدابانلي قوربانين موعاصيري و صنعت يولداشي اولان، چوخ آغريلي بير طالع و ياراديجيليق يولو کئچن آشيق بستي ادبياتيميزا زمانه سينه بويون اَيمه ين موباريز بير قادين، اوستاد آشيق و اينجه روحلو بير شاعيره کيمي ده داخيل اولوب.

 هله گنج ياشلاريندان سئوديگي چوبان اوغلانين ظايم بير بي طرفيندن گؤزلري قارشيسيندا وحشيجه سينه دوغراناراق قتله يئتيريلمه سي بستي نين سينه سينه ساغالماز يارا ووراراق اونون حياتيني و دونياباخيشيني کسکين شکيلده دييشيب. دره بي ليک جمعيتينده قارشيلاشديغي دهشتلي فاجيعه دن سارسيلميش و الي هئچ يئره چاتمايان بينوا بستي شئعيرلرينده خان چوبان آدلانديرديغي ناکام سئوگيليسي نين اينتيقاميني اونو قتله يئتيرن دوشمنلريندن يالنيز حياتي نين آخيريناجان بو زومره ني کسکين ايفشا ائديب لعنتله ين شئعيرلري ايله آليب. او، بوتون شئعيرلرينده گوناهسيز، معصوم اينسانلارين قانيني تؤکن، دؤورونون هارين بي لريني ظاليم،  " حاللي-هاوالي " ، وارينا-دؤولتينه گوونن، ياخشي اينسانلارين باشيني کسمه يه حاضير، قودورغان خيصلتلي اينسانلار کيمي لعنتله ييب: 

آ بَي، نه گزيرسن حاللي-هاوالي، 

  سولئيمان مولکونون يييه سي کيمي؟ 

  نه دندير ياخشي نين باشين کسمه يه 

  حاضيرسان خنجرين تييه سي کيمي؟! 

ياشاديغي فاجيعه  نين آغيرليغينا تابلاشمايان بستي بو حاديثه دن سونرا دوغما يوردوندا قالا بيلميه رک الينه ساز آليب آشيقليغا باشلايير، کؤچوب باشقا يئرلره گئدير. بير مودت داش کسن بؤلگه سي نين قاباق تپه کندينه کؤچور، سونرا گؤيچه نين ساري ياقوب، گده بگين ميسکينلي کندلرينده و ساموخدا ياشايير. هارادا ياشاماسيندان آسيلي اولماياراق، يازديغي بوتون شئعيرلرينده چکديگي اوزوجو محروميتلري، زمانه نين دؤزولمزليگيني، اؤلکه ده کي  دره بي ليگي، حاقين، عدالتين يوخلوغونو يانيقلي بير ديلله بيان ائدير: 

بو قيناغا واللاه، منم دؤزورم، 

  اوسانميشام، اؤلمه يه ده حاضيرام. 

  درديمي دئمه يه ديوان گزيرم، 

  يئرده آختاريرام، گؤيده تاپيلماز. 

دردلي آشيغين بو بير بندليک قلب چيرپينتيسيندا ياشاديغي دؤورون ايجتيماعي-سياسي منظره سي، اينسانلارين عادي حوقوقلاردان بئله محروم اولمالاري، حاکيمييت سيزليگين، اؤزباشيناليغين ياراتديغي ظولم، اسارت بوتون چيلپاقليغي ايله عکس اولونوب. سونرالار تانينميش ائل آشيغي کيمي مشهورلاشاندا دا بستي حاکيم طبقه يه قارشي عوصيانکار شئعيرلر يازاراق عؤمرونون سونوناجان اونلارلا باريشماييب. 

اوزون ايللر يازييا آلينمايان، يالنيز خالقين يادداشيندا ياشايان آشيق بستي ياراديجيليغيني ايلک دفعه  آراشديريب کيتاب شکلينده اورتايا قويان تانينميش فولکلورشوناس-عاليم، پروفئسسور سدنيک پاشا پيرسولطانلي اولوب. اونون رئداکتورلوغو ايله 1969-جو ايلده اولو صنعتکارين شئعيرلري توپلانميش  " لاله "  آدلي ايلک شئعيرلر کيتابي ايشيق اوزو گؤروب. سدنيک پاشا پيرسولطانلي بو ايستيقامتده کي  آراشديرمالاريني داوام ائتديره رک، 2001-جي ايلده آشيغين  " بنؤوشه لر "  آدلي ايکينجي کيتابيني نشره وئريب. تدقيقاتچي-عاليم هم ده آشيق بستي ياراديجيليغيني دريندن آراشديراراق، اونون آذربايجان اوزان-آشيق صنعتينده کي  يئري، اثرلري نين مزيتي، پوئزيياسي نين ديلي، شئعيرلري نين بديعي-ائستئتيک ديري باره ده چوخ سايلي مقاله لر قلمه آليب. سدنيک پاشا پيرسولطانلي آشيق بستييه مخصوص  " بستي و خان چوبان "  داستانيني دا برپا ائديب نشره حاضيرلاسا دا، هله کي، بو اثر کيتاب شکلينده چاپ اولونماييب. 

آشيق بستي ياراديجيليغي زامان-زامان داها نئچه-نئچه تدقيقاتچي نين ديقتيني چکيب. ادبياتيميزدا ايلک قادين-آشيق صنعتکارلاردان بيري، ائلجه ده يئتکين پوئتيک ياراديجيليغا ماليک شخص اولدوغوندان بير سيرا يازيچي و شاعيرلر ده آشيق بستي نين اؤزو و ياراديجيليغي حاقيندا ديرلي فيکيرلر سؤيله ييب، اونون حاقيندا دولغون مقاله لر يازيبلار. بو سيرادان آشيق بستي نين ياراديجيليغي حاقيندا تانينميش عاليملردن م.ه.تهماسيب، پ.افندييئو، شاميل قوربانوو، شاعير و يازيچيلاردان نيگار رفعيبيلي، عزيزه جعفرزاده، ائلچين، محمد آسلان و باشقالاري نين فيکيرلري داها ماراقليدير. 

جمعيتين باسقيلاري اوزوندن اينسانين ياشاديغي شخصي اووقاتي نين بديعي تصويري کلبجرلي آشيقلارين ياراديجيليغيندا هميشه آپاريجي خط اولوب. بو جهت آشيق بستي ياراديجيليغيندا دا گئنيش شکيلده اؤزونو گؤسترير. ياشاديغي فاجيعه لي و آغريلي طالع آشيغين شئعيرلرينده جانلي، يانيقلي بير ديلله تصوير اولونور:  

  فلک، سنله چوخ ائيلرم ساواشي، 

  آهيمدان دوماندي داغلارين باشي. 

  اوزومو يانديرير گؤزومون ياشي، 

  آغلاماق بستيني کور ائيلر، ائيلر. 

اونو دا خاطيرلاداق کي، آشيق بستي نين الينه ساز گؤتوروب آشيقليق ائتمه سي نين اؤزو او دؤور اوچون چوخ بؤيوک بير اينقيلاب ايدي. فئودال-پاتريارخال عادت-عنعنه لري نين، ديني خورافاتين حؤکم سوردويو بير جمعيتده بوتون قاداغالارا قارشي چيخاراق قادينين آشيقليق ائتمه سي، هم ده حاکيم طبقه ني کسکين تنقيد آتشينه توتماسي او زامان اينساندان چوخ بؤيوک جسارت و ايراده طلب ائديردي. لاکين بو مرد قادين نه دؤورون آمانسيز قاداغالارينا بويون اَيميش، نه دوشمنلري نين هده لريندن قورخموش، نه ده آرتيق-اسکيک سؤز-صؤحبتلردن چکينميشدير.  

  طالعييمين سولطاني من، خاني من، 

  دوروست باخ، بستييم، ياخشي تاني، من. 

  باشينا چئويررم بو دونياني من، 

دونياني دوز گزديم، يوللاردان سوروش. 

خالقيميزين قديم بير دئييمي وار. دئيير،  " آشيغي ائل ساخلار " . گؤرونور خالقين دا بستييه اولان بؤيوک سئوگيسي و دستگي دوشمنلريني قورخوتموش، اونا قارشي پيسليکلر ائتمکدن چکينديرميشدير.  

ادبياتشوناسلارين آذربايجان اوزان-آشيق صنعتي نين ان بؤيوک قادين نوماينده لريندن بيري حساب ائتديکلري آشيق بستي نين ديلي اولدوقجا زنگين، شيرين و آنلاشيقلي، پوئتيک جهتدن ليريک و اويناقدير. اونون شئعيرلرينده سؤزلر سانکي مورووون، دلي داغين دورنا گؤزلو بولاقلاري کيمي آخير، خان ترتر کيمي جوشوب، چاغلايير.  " بنؤوشه لر "  شئعيرينده آشيق بستي سؤزون گوجو ايله اينسانين گؤزلري اؤنونده اسرارانگيز، تکرارسيز بير طبيعت لؤوحه سي يارادير، پاک و معصوم بير وارليق جانلانديرير: 

  او يار گزن اويلاقلاردا، 

  بير ده آچدي بنؤوشه لر. 

  سپلندي داغا- داشا، 

  يالدان آشدي بنؤوشه لر. 

  يارالي بولبوللر کيمي، 

  کولا دوشدو بنؤوشه لر. 

  يارب، او توتقو چاييني، 

  نئجه کئچدي بنؤوشه لر؟ 

بنؤوشه يه ادبياتيميزدا بؤيوک کلاسسيکلر چوخسايلي شئعيرلر حصر ائديبلر. بو ايلک باهار موجده چيسي اکثر شاعيرلرين ايلهام پريسي اولوب. لاکين بستي نين بنؤوشه سي باشقالارينا بنزمير، ديگرلريني تکرار ائتمير، اونون بنؤوشه سي اؤزونه مخصوصدور، معصومدور، تزه تردير. بستي نين بنؤوشه سي هم ده سانکي جانلي بير وارليق، آنا طبيعتين بير پارچاسيدير. گؤرونن ده بودور کي، آشيق بستي نين قلمه آلديغي بو شئعير ساده خالقين اؤز ديلينده، ائله اوستاليقلا ايشله نيب کي، ائله بيل ماهير بير زرگر اينجه ليکله قيزيل ساپا ميرواري دوزوب. اونو دا نظره آلساق کي، آشيق بستي نين ياشاديغي ايللرده آذربايجان ادبي ديلي هئچ ده اؤلکه نين بوتون ايالتلرينده هله بير او قدر ده ايشلنميردي، اوندا اونون نه درجه ده گؤزل صنعتکار اولدوغو بير داها آيدين شکيلده اؤزونو گؤسترر. بديعي مجازلاردان، پوئتيک تصوير واسيطه لريندن مهارتله ايستيفاده ائدن آشيق بستي نين شئعيرلريني اوخودوقجا آدام اينانا بيلمير کي، او هئچ بير تحصيل گؤرمه ييب، مکتب اوخوماييب، آنجاق ايلهامي نين و فهمي نين گوجو ايله بو سويييه يه يوکسله بيليب: 

  بستي دئير: گؤزده قالدي مورازيم، 

  حيانيم يوللاردي، بير ده کي، سازيم. 

  هله کي، ائللردن گلير آوازيم، 

  دئييرلر، ياشايير، ساغ، ياواش-ياواش. 

آشيق بستي ياشاديغي دؤورده آغدابانلي قوربانين ياراتديغي  " قوربان بولاغي " نين دا ايشتيراکچيلاريندان اولموش، مشهور آشيق علسگر و آغدابانلي قوربانلا بيرليکده چوخ مجليسلرده ايشتيراک ائتميشدير. تصادوفي دئييل کي، اوزان-آشيق صنعتيميزين کوريفئيي آشيق علسگر بستيني  " نغمکار بولبول "  آدلانديريب، اونون صنعتينه يوکسک قييمت وئريب. بلکه ده آشيق علسگرين و آغدابانلي قوربانين بستييه اولان بؤيوک حؤرمتلري، ائلجه ده اونلارين خالق آراسينداکي يوکسک نوفوذلاري دوشمنلريني بو ظريف ووجودلو، جنگاور اورکلي قادينا قارشي ديگر فيتنه لره ال آتماقدان چکينديريب. هر ايکي اوستاد صنعتکار آشيق بستييه بؤيوک حؤرمت بسله ميش و صنعتيني يوکسک قييمتلنديرميشلر. دؤورونون بؤيوک ساز-سؤز اوستاسي آغدابانلي قوربانين اونا عونوانلاديغي شئعيرده آشيق-شاعيره نين جمعيتده کي  يئري، مؤوقئعيي رئال بويالارلا تصوير ائديلير: 

  باغچا بولبولوسن گوللر عشقينه، 

  نغمه لي سن-شيرين ديللر عشقينه. 

  صنعتکار اولوبسان ائللر عشقينه، 

  شؤهرتين ياييليب هر يانا، بستي. 

ائله بستي ده دؤورون عدالتسيزليگيندن جانا ييغيلاندا، غم-الم اوستون گلنده درديني سيرداش سايديغي قوربانلا بؤلوشور: 

  بو يازيق جانيمي گتيردي جانا، 

  عدالتسيز ديوان، ظاليم زامانا. 

  آتشه پروانه، اوخا نيشانه، 

  پيلته يه شام اولدو جانيم، آ قوربان. 

آشيق بستي اؤلکه ني دييار-دييار گزيب مجليسلر کئچيرديگيندن خالقين حياتيني، عادت-عنعنه لريني، ديليني گؤزل بيليب. محض بو عاميللر اونون يازديغي شئعيرلرين داها جانلي، داها طبيعي آلينماسيندا بؤيوک رول اويناييب: 

آيريليق منه درد اولدو، 

  زامانا چوخ نامرد اولدو. 

  ائو- ائشيگيم يئر-يورد اولدو، 

  بستي، لؤيو گؤرمه ديم هئچ. 

بستي يالنيز گرايلي، قوشما ژانرلاريندا شئعيرلر يازماقلا محدودلاشماييب، او، اوزان-آشيق شئعيري نين اکثر فورمالاريندا قييمتلي نومونه لر ياراديب. اولو صنعتکار بديعي مجازلاردان، خوصوصيله طبيعت تصويرلريندن ائله بؤيوک اوستاليقلا ايستيفاده ائديب کي، بونو يالنيز حياتي و طبيعتي دريندن بيلن اينسان باجارا بيلردي: 

  قايادا- داشدا گزرسن، 

  چمنده گوله بنزرسن. 

  گلين کيمي بزه نرسن، 

  آچيليبدي ياخان، ککليک.  

   

خالقيميزين تاريخن ياشاديغي چئشيدلي آغريلاري، معنوي سيخينتيلاري عکس ائتديرمک باخيميندان باياتي ژانري دا آشيق ادبياتيندا و شيفاهي خالق ياراديجيليغيندا آپاريجي يئرلردن بيريني توتور. خسته قاسيمدان، ساري آشيقدان توتموش ادبياتيميزين بير چوخ نهنگ نوماينده لري بو ژانردا خئيلي قييمتلي بديعي نومونه لر ياراديبلار. آشيق بستي ياراديجيليغيندا دا باياتي ژانري اؤزونه مخصوص مؤوقئعيه ماليکدير. ائل آشيغي ياراتديغي باياتيلاريندا دا ياشاديغي دؤورون معنوي آغريلاريني ديله گتيرير: 

  بستيني غمي اوزر، 

  دردي-المي اوزر. 

  گؤزوم ياشي گؤللنسه، 

  ايچينده گمي اوزر. 

آشيق بستي کؤورک قلبلي بير شخص اولماقلا ياناشي، دوستلوقدا دا اولدوقجا اعتيبارلي بير اينسان ايميش. اوزون ايللر صنعت دوستو اولموش آغدابانلي قوربانين اؤلومونو فاجيعه  کيمي قبول ائدن صنعتکار اونون اوزان-آشيق صنعتينده کي  يئريني ده دقيق گؤستريب: 

  آشيقلارين اورگييدي، گؤزويدو، 

  مجليسلرين صؤحبتييدي، سؤزويدو. 

ائله بيل کي، علسگرين اؤزويدو، 

  آختارما گؤزلريم جاهاني، گئتدي.  

آشيق بستي نين اؤزو طرفيندن ياراديلان، اونون ياشاديغي فاجيعه لي سئوگي هئکايتيني عکس ائتديرن  " بستي و خان چوبان "  داستاني هله اؤز ساغليغيندا سورعتله ديلدن-ديله ياييلاراق مشهورلاشيب، آشيقلار طرفيندن توي شنليکلرينده هوسله سؤيلنه رک خالقين سئوديگي ادبي نومونه يه چئوريليب.  

بستي اؤلنه جن ايلک سئوگيسينه صاديق قاليب، دؤنه-دؤنه خان چوبانين دوغولدوغو ائللري، گزديگي يئرلري زيارت ائديب: 

   

  بو داغلاردا نئچه لئيلي آغلاميش، 

  بستي کيمي داغي، داشي داغلاميش. 

  ياردان بيزه نه نيشانه ساخلاميش، 

  نه تاپارام تورپاغيندان، ارگونش؟  

تأسوف کي، واختيندا يازييا آلينماديغيندان آشيق بستي نين ياراديجيليغي نين آز بير قيسمي بيزلره گليب چاتيب. صنعتکارين دوغولوب-عرصه يه يئتديگي کلبجرين بو گون ائرمني ايشغالي آلتيندا اولماسي، اونون ياراديجيليغينا آز-چوخ بلد اولان ياشلي کلبجرليلرين اکثريتي نين آرتيق دونيالاريني دييشمه لري آشيق بستي نين اثرلري نين توپلانماسي ايشيني بو گون داها دا چتينلشديرير. لاکين بوتون بو ايتکيلره باخماياراق بؤيوک صنعتکارين گونوموزه گليب چاتميش شئعيرلري اونون آذربايجان ادبياتي و اولو اوزان صنعتي وار اولدوقجا ياشاياجاغيندان تام امينيکله خبر وئرير.

اؤزگور قادین

كؤچورن : آيدا بيات

 
Share